Πώς γεννήθηκαν τα σταυρόλεξα - Το τυχαίο πείραμα που έγινε παγκόσμια συνήθεια

Σαν σήμερα, στις 21 Δεκεμβρίου 1913, τυπώνεται για πρώτη φορά ένα σταυρόλεξο σε εφημερίδα. Διαθέτει μόλις 32 τετραγωνάκια και δημοσιεύεται στο κυριακάτικο φύλλο της αμερικανικής εφημερίδας New York World. Κανείς τότε δεν μπορούσε να φανταστεί ότι αυτό το απλό παιχνίδι λέξεων θα εξελισσόταν σε μια από τις πιο αγαπημένες πνευματικές ασχολίες παγκοσμίως.

Το σταυρόλεξο αποτελεί σήμερα καθημερινή συνήθεια για εκατομμύρια ανθρώπους και για πολλούς κάτι πολύ περισσότερο από χόμπι: μια μικρή καθημερινή «άσκηση» του μυαλού. Η ιστορία του, ωστόσο, ξεκινά ταπεινά και μάλλον τυχαία.

Ο άνθρωπος πίσω από την ιδέα

Δημιουργός του πρώτου σταυρόλεξου ήταν ο Άρθουρ Γουάιν (Arthur Wynne), ένας 44χρονος Άγγλος μετανάστης στις Ηνωμένες Πολιτείες, ο οποίος εργαζόταν ως επιμελητής της ψυχαγωγικής στήλης στη New York World. Ο εκδότης της εφημερίδας του ζήτησε να δημιουργήσει μια νέα «άσκηση μυαλού» για το χριστουγεννιάτικο κυριακάτικο φύλλο.

Ο Γουάιν εμπνεύστηκε από ένα παιχνίδι της παιδικής του ηλικίας, τα λεγόμενα «μαγικά τετράγωνα», όπου οι λέξεις μπορούσαν να διαβαστούν τόσο οριζόντια όσο και κάθετα. Αντικαθιστώντας τις λέξεις με κενά τετράγωνα, σχεδίασε ένα παιχνίδι σε σχήμα ρόμβου, στο οποίο οι αναγνώστες καλούνταν να συμπληρώσουν λέξεις βάσει ορισμών.

Κάτω από το διάγραμμα υπήρχε η απλή οδηγία: «Συμπληρώστε τα μικρά τετράγωνα με λέξεις που συμφωνούν με τους παρακάτω ορισμούς».

Το πρώτο σταυρόλεξο που δημιουργήθηκε ποτέ:

Και η λύση του:

Το παιχνίδι ονομάστηκε αρχικά Word-Cross Puzzle - το όνομα Crossword καθιερώθηκε λίγο αργότερα, έπειτα από τυπογραφικό λάθος που ήρθε για να μείνει.

Από πείραμα σε φαινόμενο

Η δημοσίευση του πρώτου σταυρόλεξου προκάλεσε άμεση αίσθηση. Η εφημερίδα κατακλύστηκε από επιστολές αναγνωστών που ζητούσαν νέα παζλ, και σύντομα το σταυρόλεξο έγινε μόνιμο στοιχείο της στήλης. Η λεγόμενη «σταυρολεξομανία» είχε μόλις γεννηθεί.

Μέσα σε λίγα χρόνια, τα σταυρόλεξα εξαπλώθηκαν σε δεκάδες αμερικανικές εφημερίδες, ενώ στη δεκαετία του 1920 άρχισαν να κυκλοφορούν ακόμη και αυτόνομα βιβλία αποκλειστικά αφιερωμένα σε αυτά. Μάλιστα είχαν τόση επιτυχία που σε ορισμένες πόλεις των ΗΠΑ άρχισαν να καταγράφονται ελλείψεις χαρτιού λόγω της αυξημένης ζήτησης.

Το ταξίδι στην Ευρώπη και η καθιέρωση

Χρειάστηκαν 11 χρόνια για να περάσει το σταυρόλεξο τον Ατλαντικό. Στις 2 Νοεμβρίου 1924, η βρετανική εφημερίδα Sunday Express δημοσίευσε το πρώτο σταυρόλεξο στην Ευρώπη. Από εκεί και πέρα, η διάδοσή του υπήρξε ραγδαία.

Τη δεκαετία του 1930, τα σταυρόλεξα είχαν ήδη φτάσει σε κάθε γωνιά του κόσμου, συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας, όπου γνώρισαν μεγάλη απήχηση μέσα από εφημερίδες και περιοδικά.

Μια διαχρονική αξία

Σήμερα, περισσότερο από έναν αιώνα μετά, το σταυρόλεξο παραμένει σταθερή αξία: σε έντυπα μέσα, ειδικά περιοδικά και ψηφιακές πλατφόρμες. Παράλληλα, επιστημονικές μελέτες επισημαίνουν ότι συμβάλλει στη διατήρηση της μνήμης, στην ενίσχυση της συγκέντρωσης και στην επιβράδυνση της γνωστικής φθοράς.

Ένα απλό παιχνίδι με 32 τετραγωνάκια αποδείχθηκε τελικά κάτι πολύ περισσότερο: μια μικρή καθημερινή πρόκληση που ενώνει γενιές και πολιτισμούς, λέξη με λέξη.